"Początki Będzina"

             Wystawa planszowa, archeologiczno - historyczna przygotowana przez Dział Archeologii i Dział Historii Muzeum Zagłębia. Wystawę będzie można zwiedzać na Zamku będzińskim do końca roku. Na 15 planszach przedstawione zostały najważniejsze informacje dot. kolejnych etapów osadnictwa na Górze Zamkowej oraz historia Będzina od początków istnienia miasta, lokowanego na prawie niemieckim w 1358 r. przez króla Kazimierza Wielkiego aż po wiek XVI. Informacje dopełniono zdjęciami zabytków, mapami, planami, rycinami przedstawiającymi rysunkowe rekonstrukcje realiów z epoki oraz zdjęciami wykonanymi w trakcie prac wykopaliskowych prowadzonych przez wiele lat na Górze Zamkowej.

        Na terenie dzisiejszego Będzina i okolic pod koniec epoki brązu - w VII, VI wieku p.n.e. - zamieszkiwała ludność kultury łużyckiej Ludność ta budowała niewielkie drewniane chaty, których podstawowym wyposażeniem były otwarte palenisko oraz proste sprzęty domowe. Osady powstawały nad brzegami rzek. Większość z nich nie była obronna. Podstawę wyżywienia stanowiła w tym czasie uprawa zbóż i hodowla udomowionych zwierząt. Polowano też na zwierzynę leśną i zbierano w lasach owoce, nasiona i zioła. Odzież szyto ze skór oraz własnoręcznie tkanych materiałów. Ludzie zamieszkujący osadę posługiwali się narzędziami z brązu, później z żelaza. Ponieważ metal był dość cenny, surowcem wykorzystywanym do produkcji wielu potrzebnych w gospodarstwie przedmiotów był też kamień i kości zwierzęce. Z cienkiego brązowego drutu wyrabiano biżuterię, która nosili zarówno kobiety jak i mężczyźni. Czczono słońce i pamięć przodków, których ciała składano do grobów, często po spaleniu na stosie pogrzebowym, wraz z zapasem pożywienia i innym wyposażeniem w postaci narzędzi, broni i ozdób.
         W poł.  IX w. na Górze Zamkowej powstał gród, zamieszkiwany przez zachodnią gałąź plemienia Wiślan. Gród miał strzec pasa pogranicza z plemionami śląskimi a także ważnego szlaku handlowego z Rusi przez Kraków do Pragi i Ratyzbony. Otoczono go wałem ziemnym zabezpieczonym przed rozsuwaniem się dwoma kamiennymi ławami i poprzedzonym suchą fosą. Szczyt wieńczyła drewniana palisada. Na terenie grodu kupcy handlowali towarami zbytku pochodzącymi z odległych krain. Były to: uzbrojenie, części ekwipunku rycerskiego i biżuteria z metali szlachetnych wykonane w państwach leżących na zachodzie (monarchia karolińsko - ottońska) i południu (państwo wielkomorawskie),
        W końcu X wieku wzniesiono na Górze Zamkowej potężny wał obronny. Prawdopodobnie stało się to już po przejściu grodu w ręce Piastów. Wcześniej istniał w tym miejscu jakiś zasiek drewniany, ale spłonął. Wał zbudowano z grubego żwiru wapiennego i umocniono ubitą gliną. Po obu stronach posiadał drewniane ściany i wewnętrzną konstrukcję spajającą również z drewna. Liczył sobie 6 metrów szerokości i nieco więcej wysokości, jeśli policzyć nie samo usypisko, lecz także umocnienia na koronie. Również ten wał uległ pożarowi a kamienie wapienne, zwłaszcza te sąsiadujące z płonącym drewnem wypaliły się do koloru jaskrawej czerwieni. Ostatnia odbudowa wału miała miejsce w połowie XI wieku. Na pogorzelisko poprzedniego nasypano warstwę ziemi pochodzącej z wnętrza grodu, zebranej po pożarze i umocniono jakąś konstrukcją drewnianą na szczycie.

        W czasie wykopalisk prowadzonych na terenie grodu znaleziono wiele narzędzi pochodzących z działających tu warsztatów rzemieślniczych, jak i gotowych wytworów rzemiosła. Najwięcej z nich wykonane było z żelaza i powstało w kuźni, znaleziono też szereg narzędzi, jakimi pracował kowal. Inne narzędzia służyły budowniczym, a żelazne skoble, łańcuchy, kłódki i klucze służyły do zamykania drewnianych domostw. Wiele drobnych przedmiotów codziennego użytku wykonane było z kości i rogu. Wykonanie niektórych z nich świadczy o dużej dozie zmysłu artystycznego u rzemieślnika. Znaczną część odzieży wykonywano ze skór zwierzęcych, w tym, rzecz jasna, buty.
         Poza terenem zajętym pod budownictwo mieszkalne ulokowano obiekty związane z pozyskiwaniem i obróbką żelaza. Piec hutniczy był w tym czasie bardzo prostą konstrukcją. Drążono jamę w ziemi. Często lokowano ją na zboczu, aby wykorzystać naturalną cyrkulację powietrza, jeśli nie - stosowano sztuczny nadmuch poprzez miechy i dysze. Sukcesywnie napełniano piec pokruszoną rudą z węglem drzewnym i pomagając sobie poprzez zbijanie grudek metalu żelaznymi drągami uzyskiwano tak zwaną łupkę. Ten gąbczasty zlepek metalu i żużla trzeba było jeszcze wielokrotnie przekuć i oczyścić. Czyniono to na brukowanych kamieniami placykach w pobliżu ognisk służących do rozgrzewania przetwarzanego surowca. Na Górze Zamkowej natrafiono na kilka takich obiektów. Towarzyszyły im niewielkie chaty, zapewne służące kuźnikom.
         W XII wieku na rozsypisku starego wału z okresu plemiennego powstał cmentarz. Zmarli leżeli w rzędach, głowami zwróceni ku zachodowi, najczęściej pojedynczo w grobach. Pochowano ich w obrządku chrześcijańskim, stąd posiadali przy sobie jedynie ozdoby i elementy stroju. Jednakże w kilku przypadkach udało się wyśledzić elementy starszej, nie wykorzenionej do końca obrzędowości. Jako przykład można podać zwyczaj przykrywania kończyn albo twarzy ciężkimi płytami kamiennymi, rozpalenie ognia ponad grobem pochowanego w kamiennej skrzynce niemowlęcia (płodu?), ofiarowanie zmarłemu ostrego szydła ułożonego przy głowie jako broni w trudnej podróży w zaświaty, czy małemu dziecku matczynej obrączki, jako daru grobowego.
Plansze archeologicznej części wystawy zatytułowano kolejno:

   I.  Osada ludności kultury łużyckiej ze schyłku epoki brązu / początków żelaza.
  II.  Gród z okresu plemiennego - usytuowanie, stosunki administracyjne, obronność.
 III.  Kontakty handlowe grodu plemiennego.
 IV.  System obronny grodu piastowskiego.
  V.  Wytwórczość rzemieślnicza w grodzie.
 VI.  Działalność gospodarcza na terenie refugium.
VII.  Cmentarz w obrządku chrześcijańskim.
     

         W pisanych źródłach historycznych Będzin pojawił się stosunkowo późno, bo dopiero w XIV wieku. Z roku 1301 pochodzi informacja o sołtysie Stanisławie, co wskazywałoby, że w tym czasie Będzin był wsią. Być może wkrótce został lokowany jako miasto na tak zwanym prawie polskim. Świadczy o tym fragment z późniejszej, udokumentowanej lokacji miasta na prawie niemieckim (magdeburskim) z roku 1358, który mówi o "lepszym lokowaniu". Oryginalny dokument lokacyjny, wystawiony przez Kazimierza Wielkiego 5 sierpnia 1358 roku nie zachował się, ale jego treść znamy z XVI-wiecznego odpisu.
        Będzin należał do mniejszych miast w Małopolsce. W drugiej połowie XIV wieku liczył około 200 mieszkańców, choć liczba ta systematycznie rosła, W XVI wieku mogło ich być około tysiąca - na więcej nie pozwalał ograniczony kamiennym murem obszar miasta. Głównym zajęciem będzinian był handel oraz - w razie zagrożenia - wspieranie szczupłej załogi zamkowej.
        Będzin był tradycyjnym miejscem rokowań na pograniczu Małopolski i nie należącego do Korony Śląska. Najbardziej znane toczyły się w roku 1589, w wyniku których arcyksiążę austriacki Maksymilian Habsburg zrzekł się swoich pretensji do polskiej korony.
       Prawdopodobnie już od średniowiecza osiedlały się w Będzinie także rodziny żydowskie. Najstarsze wzmianki źródłowe na ten temat pochodzą dopiero z XVI stulecia, ale żydowska gmina wyznaniowa, obejmująca także okoliczne wsie, musiała istnieć już wcześniej. U podnóża murów miejskich założono cmentarz żydowski - kirkut, a wewnątrz miasta, przy ulicy Targowej, pierwszą drewnianą synagogę.
        Zamek w Będzinie został wzniesiony w miejscu wcześniejszego drewnianego grodu obronnego. Pierwszym murowanym obiektem była okrągła wieża-stołp, wzniesiona w drugiej połowie XIII wieku, być może przez księcia Bolesława Wstydliwego. Kazimierz Wielki w latach 40. XIV stulecia dobudował do tej wieży budynek mieszkalny i całość założenia otoczył podwójnym pierścieniem murów - w ten sposób powstał zamek górny. Niedługo później wzniesiono także zamek dolny, a całe założenie obronne połączone zostało z wzniesionymi około 1364 roku kamiennymi murami miejskimi, częściowo zachowanymi do dziś.
       Pierwszym znanym burgrabią będzińskim (dowódcą załogi zamkowej) był Wiernek (Vernco), występujący w dokumencie z roku 1349. Najbardziej znanym burgrabią był słynny na całym pograniczu raubritter Mikołaj Kornicz-Siestrzeniec (1415 - 1434), tak zwany Czarny Rycerz.
       Zamek dolny w Będzinie jak dotąd nie został należycie zbadany. Powstał zapewne równolegle z zamkiem górnym lub niedługo później. W jego północnej stronie znajdowała się pierwotna brama wjazdowa do zamku, częściowo zachowana do dziś. Czytelna jest także jedna z baszt, przylegająca do muru od strony wschodniej. Według jednej z hipotez mogła ona stanowić punkt czerpania wody z przepływającej u jej stóp rzeki Czarnej Przemszy.
Zamek dolny w Będzinie spełniał funkcje gospodarcze. Wobec szczupłości miejsca w zamku górnym, zapewne tutaj znajdowały się wszelkie drewniane zabudowania użytkowe, które z czasem przekształciły się w folwark zamkowy. Zabudowania te można ujrzeć jedynie na XVIII-wiecznym wizerunku zamku, jaki namalowano na ścianie Salonu Myśliwskiego pobliskiego pałacu Mieroszewskich.

      Historyczna część ekspozycji, na ośmiu barwnych planszach obejmuje najważniejsze zagadnienia związane z pierwszymi wiekami istnienia miasta Będzina. Poszczególne tematy w sposób syntetyczny i przystępny prezentują lokację miasta, jego przywileje, herb i pieczęcie, życie codzienne mieszkańców oraz najstarsze - a tym samym najważniejsze - budowle. Plansze zawierają informacje i materiał ikonograficzny jak dotąd nieznany szerokiemu kręgowi odbiorców. Na wystawie można zobaczyć m.in. zrzuty ekranowe z pierwszej wirtualnej rekonstrukcji zamku, fragmenty najstarszego wizerunku zamku pierwszej połowy XVI wieku oraz wizualizacje hipotetycznego wizerunku warowni w XIV/XV wieku.

Plansze historyczne:

               I.   Lokacja Miasta
              II.   Zamek górny
            III.    Zamek dolny
             IV.    Miasto
              V.    Kościół
             VI.    Przywileje/dokumenty
            VII.   Mieszkańcy
           VIII.   Herb, pieczęcie

                                                                          Scenariusz wystawy: Aleksandra Rogaczewska, Jarosław Krajniewski
                                                                          Aranżacja plastyczna: Bartosz Gawlik